- پیر در آثار فریدالدین عطار
فریدالدین عطار در مثنوی مصیبت‌نامه پیر را به عنوان راهنمای سالک در طول سفر باطنی و معنوی او معرفی می‌کند.

عطار سالک این راه را « فکرت » می‌خواند و تأکید می‌کند که مراد او فکرت عقلی که کفّار گرفتار آن‌اند نیست بلکه فکرت قلبی است.

پیر این سالک نیز راهنمایی است که در قلب او خود را نشان می‌دهد. هنگامی که سالک خاک عالم را در غربال ریخته و صدهزار بار آن را بیخته، ناگهان در غربال که نمودگار قلب است پیری پیدا می‌شود که از او دست‌گیری می‌کند. این پیر را عطار عقل فعال نمی‌خواند و او را با جبرئیل و روح‌القدس یکی نمی‌داند، ولی یک خصوصیت دارد که در پیر ابن سینا و سهروردی نیز هست و آن نورانی بودن اوست:

عطار ، مصیبت نامه، ج۱، ص۵۹

- پیر در آثار نجم‌الدین کبری
پیر به معنای شخصی نورانی که در دل سالک پیدا می‌شود موضوعی است که قبل از عطار نجم‌الدین کبری نیز از آن سخن گفته است. این شخص نورانی که به او « شیخ الغیب » می‌گویند کسی است که سالک را به آسمان می‌برد، آسمانی که در درون سالک است. (حمد بن عمر نجم الدین کبری، فوائح الجمال و فواتح الجلال، ج۱، ص۳۲ـ۳۳، چاپ فریتز مایر، ویسبادن ۱۹۵۷)

این پیر غیبی با کسوتی صوفیانه در مثنوی مصباح‌الارواح که به شمس‌الدین محمد بردسیری نسبت داده شده است، بر سالکانی که از شهر به سوی باغ و از باغ به راغ رفته‌اند ظاهر می‌شود در حالی که :

مصباح الارواح، ج۱، ص۲

- مولانا در اهمیت و ضرورت «پیر» گوید:

مثنوی معنوی ؛ دفتر اول

در فرازی دیگر نیز گوید:

 مثنوی معنوی؛ دفتر ششم

مثنوی معنوی، دفتر سوم

و در جای دیگر توصیه می کند:

مثنوی معنوی، دفتر اول

 - پیر در آثار حافظ

حافظ نیز به جایگاه پیر و ضرورت متابعت از مرشد عنایت داشته و در موارد عدیده ای از دیوانش به آن اشارت نموده است:

غزل:168

حافظ در اولین غزل از دیوانش [آنگونه که تدوین شده است] گوید:

و:

غزل:274

 
غزل:158

غزل:195

 غزل:364
برای زدودن گرد و غبار کدورتها از دل مصاحبت با انسان روشن رایی را مفید و مؤثر می داند و می گوید:

  غزل:490

از ابیاتی که بعضاً به پیر و مراد مشخص و متعیّن برای حافظ تطبیق داده می شود بیت:

 غزل:7

از نظر پاره ای از  محققان حافظ مرید شیخ الاسلام احمد جامی عارف سده ۵و ۶ بوده است و بنا به استنباط بعضی از شارحان مصرع اول  تصریح دارد که حافظ رند نه تنها مرید شیخ جام نبوده ؛ بلکه  با زهد او مخالف بوده است.

غزل:150

همچنین ابیات:

 غزل:203

را کسانی به مراد و مرشد مشخصی تطبیق داده اند که باز هم چندان دقیق به نظر نمی رسد و «گلرنگ» به صاف و بی تزویر و ریا نزدیکتر می نماید.

ظاهراً آنچه از دیوان حافظ استنباط می شود این است که حافظ در طول حیات دنبال پیر و شیخ بوده ولی آن انسان آرمانی مطلوب خود را نیافته چنانکه گوید:

عبدالحسین جلالیان؛حافظ غزل:285

و بر این است که چنین پیری در خانقاه پیدا نخواهد شد،

غزل:175

حافظ خود را مرید وبنده «پیر مغان» می داند

 دیوان حافظ؛غزل:145

و به احتمال زیاد این پیر مغان وجود خارجی ندارد بلکه دل پاک و ضمیر صاف و سرشت زلال حافظ است و از منظری اصولاً هر گونه انگیزش و محرکی است که در تهذیب و تزکیه نفس و زمینه سازی برای استغراق در محبت معشوق مؤثر واقع می‌شود یا عشق است که سائق و رانه سالک در طریق معرفت می باشد،

مولانا دیوان شمس غزل:1713

- عین‌القضاة همدانی از شیخ خود نقل می کند که هیچ پیر؛ سالک را کامل‌تر از عشق نیست. (عبدالله بن محمد عین القضاة، تمهیدات، ج۱، ص۲۸۳، چاپ عفیف عسیران، تهران)

 سخنرانی:

سخنران : مهدی محمدی

موضوع سخنرانی : پیر در عرفان

تاریخ : 2023/04/29 برابر با نهم اردیبهشت ۱۴۰۲

- منبع
وبسایت عرشیا  نوشته ی دکترسیامک مختاری  26 بهمن 1394