ای درویش از اول مقام انسانی تا به آخر، طاعت و معصیت هر مقامی متفاوت است، زیرا کشش و کوشش هر مقامی متفاوت است.
طاعت و معصیت را شناختن و نیک و بد را دانستن کاری دشوار است و به همین دلیل است که گفته اند مرید نباید بر شیخ خود اعتراض و انکار کند از آن جهت که مرید طاعت و معصیت هر مقام را نمی داند بسیار چیزها باشد که در مقامی طاعت بود و همان چیز در مقامی بالاتر معصیت بود و بالعکس.
مثلا جاهل اگر می خورد و میخوابد و شهوت میراند جمله معصیت است ولی عالِم اگر میخورد و میخوابد و شهوت میراند جمله طاعت است و این مراتب دارد یعنی رهرو به جایی رسد که خدای تعالی چشم و گوش وی شود و دست و زبان وی گردد تا هرچه وی گوید خدا گفته باشد و هر چه وی کند خدا کرده باشد. هیچ کس را بر گفت و کردار وی اعتراض و انکار نرسد که در تفسیر این موضوع حکایت خضر و موسی از این معنی خبر می دهد.
مولانا در دفتر سوم مثنوی معنوی با بیان داستان درویشی بنام دقوقی موضوع طاعت و معصیت را با بیانی شیوا مطرح کرده است.
- توبه
حال که معنای طاعت و معصیت را دانستی، بدان که توبه اول منزلی ست از منزلها و اول مقامی است از مقام های جویندگان حقیقت.
توبه در لغت به معنی بازگشتن است و در شرع یعنی بازگشتن از نکوهیده ها و رفتن به آنچه که پسندیده است.
توبه سه معنی دارد اول ندامت (پشیمانی)، دوم عزم به ترک بازگشت مجدد به گناه و سوم خویشتن را پاک کردن از ستم و دشمنی.
توبه اول از همه بیداری دل است از خواب غفلت. ذوالنون مصری گوید که عوام از گناه توبه کنند و خواص از غفلت.
توبه آن است که از هرچه غیر خداست توبه کنی.
داستان توبه نصوح در دفتر پنجم مثنوی معنوی مولانا که از بیت ۲۲۲۸ شروع می شود اشاره ای کامل و جامع به موضوع توبه دارد.
منابع:
- انسان کامل از عزیز الدین نسفی
- رساله ی قشیریه
- مثنوی معنوی مولانا جلال الدین
