تواضع بعد از شفقت و سخاوت سومین نشانهٔ درویش در سلسلهٔ خاکسار است که نه تنها از فضائل اخلاقی است بلکه می تواند سرچشمهٔ دیگر فضائل اخلاقی باشد.

فروتنی نه علم است که خوانده شود و نه نظریه که حفظ گردد، بلکه هنری است که احتیاج به تمرین دارد شناخت اصول و روش آن وقت زیادی نمی‌برد، اما برای آن که عملاً آن را فرا گیریم و بخشی از رفتار ما بشود به زمان زیادی احتیاج داریم.

• معنای لغوی تواضع

تواضع دراصطلاح یعنی افتادگی، خاکساری، خشوع، خضوع، خفض جناح، شکسته نفسی، فروتنی، نرم خویی، فروتنی کردن، خاشع بودن، خاضع بودن.
واژه تواضع از ریشه «وضع» گرفته شده و در اصل به معنای افتادگی و فروتنی است. به گفته لغت شناسان، «وَضَعَ» ضد «رَفَع» است و تواضع به معنای خاک ساری می باشد.

• مفهوم تواضع

مرحوم نراقی در «معراج السعادة » در تعریف تواضع می گوید:

«تواضع عبارت است از شکسته نفسی که نگذارد آدمی خود را بالاتر از دیگری ببیند و لازمه آن کردار و گفتار چندی است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان می کند».

عالمان اخلاق، تواضع را به معنای ناچیز شمردن نفس دانسته اند در برابر خداوند به اطاعت از اوامر و در برابر مردم به رفتار فروتنانه و رعایت انصاف. خواجه نصیرالدین طوسی می نویسد:

«تواضع آن بُوَد که خود را مزیتی نشمرد بر کسانی که در جاه، از او نازل تر باشند.

یکی از نشانه‌های فروتنی این است که به دیگران اجازه ندهیم در برابر ما اظهار ذلت و خواری کنند.

فروتنی حقیقی عبارت است از خضوع برخاسته از احساس احترام نسبت به دیگران.

حضرت سعدی در بوستان باب چهارم تواضع میفرمایند؛

 سخنرانی:

سخنران : مهدی محمدی

موضوع سخنرانی : تواضع

تاریخ : 2023/02/04 برابر با پانزدهم بهمن ماه ۱۴۰۱

منابع:

- رساله ی سلسله خاکسار
- لغت نامه دهخدا
- کتاب اخلاق ناصری (خواجه نصیرالدین طوسی)
- کتاب بوستان سعدی
- سایت بولتن نیوز