مرام درویشی در سلسله خاکسار مجموعه ای از احکام درویشی، نشانه های درویش و خصلت درویش است که پیش تر در مورد مفاهیم آنها صحبت شد.
آنچه که بعنوان فتوت و مفهوم آن مد نظر است همان بخشی از مرام درویشی است که به نوعی تلفیقی از احکام، نشانه ها و خصلت درویش است.
• فتوت
فتوت یا آئین جوانمردی از دیرباز مرسوم بوده و به نحوی که مولای متقیان علی خود نمونهٔ بارزی از فتوت می باشد.
فتوت از لحاظ لغوی بمعنای جوانی است که البته برخی آنرا جوانمردی معنی میکنند. فتوت در عرف عام عبارت است از دارا شدن صفات حمیده و اخلاق پسندیده و در تعریف خواص عبارت است از ظهور نور فطرت انسانی و استیلای آن بر ظلمت صفات نفسانی تا فضائل اخلاقی ملکه گردد و رذایل به کلی شفا پذیرد.
در تورات آمده است که حضرت موسی از حق پرسید؛ بار خدایا فتوت چیست؟
خطاب آمد که فتوت آن است که نفس را که پاک به تو سپرده بودیم تو نیز پاک و پاکیزه به من بازگزدانی. طهارت نفس نشان بازگشت به فطرت انسانی است، در حقیقت فتوت نوری است از عالم قدس که به پرتو فیض او صفات ملکی و سمات ملکوتی در باطن صاحبش ظاهر گردد.
از امیرالمومنین پرسیدند که فتوت چیست؟
فرمود که فتوت آن است که هیچ کاری نکنی در نهان، که آشکار نکنی، که اگر آشکار شود منفعل گردی و هر آینه این وقتی باشد که سالک خدای را حاضر داند و داند که هر چه می کند می بیند.
سرّت همه، دانای فلک می داند
کو موی به موی و رگ به رگ می داند
گیرم که به رزق، خلق را بفریبی
با او چه کنی که یک به یک می داند
• ارکان فتوت
فتوت دوازده رکن دارد که شش رکن آن ظاهر و شش رکن آن باطن است.
♦ شش رکن ظاهر
۱- زبان بستن از غیبت، بهتان، کذب و سخن بیهوده
عهد فتوت از کسی درست است که از زبان او مردم بسلامت باشند.
اگر مردی زبان خود نگهدار
ز کذب و غیبت و بهتان و آزار
۲- سمع بستن از ناشنیدنی ها
دیگر ببند گوش ز هر ناشنیدنی
جز گفتگوی هزل شود عقل تار و مار
۳- دیده بستن از نادیدنی ها
چشم بپوشان و مده دل ز دست
جز نظرتست بلایی که هست
۴- دست کشیدن از گرفتن حرام و آزردن خلق
دست خود را ببند از آزار
لیک بگشا به دادن دینار
۵- قدم منه به جایی که نباید رفت،به کینه و آزار خلق قدم نانهادن.
پای بند از ره نارفتنی
تا که در این راه به جایی رسی
۶- نگهداشتن خویش از خوردن حرام و زنا
عفت فرج و بطن می باید
تا دلت از فتوت آراید
♦ شش رکن باطن
- اول سخاوت است:
سخاوت کن که هر کسی کو سخی بود
روا نبود که گویم دوزخی بود
- دوم تواضع است:
که همه کس را به از خود داند و با او فروتنی کند
تکبر کند پایه مرد پست
تواضع ترا بهتر از هرچه هست
ز خاک آفریدت خداوند پاک
پس ای بنده افتادگی کن چو خاک
- سوم قناعت است:
یعنی به آنچه خدا داده است راضی باشد و زیادت نطلبد که هر مشقتی و شدتی که به خلق می رسد بیشتر از حرص و زیاده خواهی است چنانچه در مثنوی می فرماید:
کاسه چشم حریصان پر نشد
تا صدف قانع نشد پر دُر نشد
- چهارم شفقت و عفو ومرحمت است:
از سر گناه دیگران درگذشتن و بدان مقدار که مقدور باشد با ایشان نیکویی ورزیدن و مهربانی نمودن
مهربانی کن که فرد مهربان
دارد از اصل جوانمردی نشان
- پنجم نفی عُجب و نخوت است:
یعنی هر چقدر از انسان اعمال شایسته در وجود آید باید که به آن مغرور نشود.
شیطان ز عُجب، ناقص و ملعون و ابتر است
هر کس که عُجب کرد ز ابلیس بدتر است
- ششم توجه تام به مقام قرب و وصلت است:
یعنی خانه دل را به جاروب ریاضت از خس و خاشاک علایق پاک کنی تا تختگاه تاج سلطان عشق گردد. مادام که دل از غوغای تعلق پاک نشود نظرگاه محبت دوست نخواهد شد.
تا دل از زنگ تعلق نشود صافی حال
از پس پرده غیبش ننماید جمال
سخنرانی:
سخنران : مهدی محمدی
موضوع سخنرانی : مرام درویشی - فتوت
تاریخ : 2023/02/18 برابر با بیست و نهم بهمن ماه ۱۴۰۱
منابع:
- رساله سلسله خاکسار
- فتوت نامه سلطانی، مؤلف مولانا حسین واعظ کاشفی سبزواری، به اهتمام محمد جعفر محجوب