بدانکه اهل شریعت میگویند:

موت دو نوع است:

یکی صورتی و یکی معنوی.

و حیات هم دو نوع است:

یکی صورتی و یکی معنوی.

و قیامت هم دو نوع است:

یکی صغری و یکی کبری. 

بدان حیات معنوی آن است که به اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده موصوف و متخلق باشد و موت معنوی آن است که به اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده موصوف و متخلق نباشد و موت صورتی آن است که روح از قالب جدا شود و مراد از موتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا آن است که روح از قالب جدا نشود، از اخلاق ذمیمه و اوصاف ناپسندیده بميرد پیش از آنکه روح از قالب جدا شود. و قیامت صغری آن است که به موت صورت بميردکه هر که به موت صورت مرد، قیامت وی آمد و قیامت کبری آن است که باز زنده شود. 

در سخن اهل وحدت در بیان موت و حیات:

بدان که اهل وحدت میگویندکه حیات چهار نوع است: حیات صورتی و حیات معنوی و حیات طیبه و حیات حقیقی. و موت هم چهار نوع است: موت از حیات صورتی و موت از حیات معنوی و موت از حیات طیبه و موت از حیات حقیقی و قیامت هم چهار است: قیامت صغری و قیامت وسطی و قیامت کبری و قیامت عظمی.  

بدان که حیات عبارت از آگاهی است و آگاهی چهار نوع است از جهت آن که آگاهی است به صور چیزها و آگاهی است به طبایع چیزها و آگاهی است به خواص چیزها و آگاهی است به حقایق چیزها. و چون حیات چهار نوع باشد به ضرورت موت هم چهار نوع باشد از جهت آنکه موت درمقابل حیات است و چون موت و حیات چهار نوع باشد بضرورت بعث و قیامت هم چهار نوع باشد ،چنين میدانم که تمام فهم نکردی، روشنِتر از این بگویم.  

بدان که بعث و قیامت عبارت از دانا شدن است و دانا شدن درجات دارد. پس قیامت را هم درجات بود. و هرکه به صور چیزها دانا شد، حیات صورتی دارد و در قیامت صغری است و هرکه به طبایع چیزها دانا شد، حیات معنوی دارد و در قیامت وسطی است و هرکه به خواص چیزها دانا شد، حیات طیبه دارد و در قیامت کبری است و هرکه به حقایق چیزها دانا شد، حیات حقیقی دارد و در قیامت عظمی است. چنين میدانم که تمام فهم نکردی، روشنِتر از این بگویم به نوعی دیگر.  

بدان که چون فرزند در شکم مادر به وقت ولادت رسید و به این عالم حس و محسوس بعث شد، این زادن را ولادت صورتی و این زندگی را حیات صورتی و این برخاستن ازگور مادر، قیامت صغری و این روز را یوم القیامت گویند و چون به عالم بلوغ رسید و علم حاصل کند و حق را از باطل جدا کند و از عالم حس و محسوس به عالم عقل و معقول بزاید و بعث شود، این زادن را ولادت معنوی و این زندگی را حیات معنوی و جداکردن حق را از باطل، قیامت وسطی و این روز را یوم الفصل گویند. و چون به عالم اطمینان رسد و سکینه حاصل کند و از عالم عقل و علم به عالم اطمینان و سکینه برآید و بعث شود، این زادن را ولادت طیبه و این زندگی را حیات طیبه و اطمینان و سکینه را قیامت کبری و این روز را یوم الجمع خوانند و چون به عالم عیان رسد و تمکين حاصل کند و از عالم اطمینان و سکینه به عالم عیان و تمکين برآید و بعث شود، این زادن را ولادت حقیقی و این زندگی را حیات حقیقی و این عیان و تمکين، قیامت عظمی و این روز را یوم تُبلی السرائر گویند.

 سخنرانی:

سخنران : مهدی محمدی

موضوع سخنرانی : در شناخت حیات و موت

تاریخ : 2023/07/22 برابر با سی و یکم تیر ماه ۱۴۰۲

- منبع:

رساله بیان التنزیل عزیزالدین نسفی